Fosfor u gnojidbi poljoprivrednih kultura (3) Fosforna mineralna gnojiva - osnove podjele fosfornih gnojiva

(Zadnja izmjena članka 02/01/2022)

Fosforna gnojiva

Važan dio u raspravi oko važnosti fosfora u gnojidbi poljoprivrednih kutlura su i tehnološke karaktersitike i oblik fosfornih gnojiva. Prikaz fosfornih gnojiva temelji se se EZ uredbi 2003/2003, koja definira svojstva, sastav, tehničke karakteristike i podijelu mineralnih gnojiva.

Podjela gnojiva

Gnojiva na bazi fosfora mogu se podijeliti na više načina, pa se prema tome razlikuju po načinu proizvodnje, agregatnom stanju, porijeklu i vremenu primjene.

Prema načinu proizvodnje, fosforna gnojiva se dijela na:

  • Prirodna fosforna gnojiva (poput mekanih ili sirovih fosfata)
  • Umjetna ili sintetska fosforna gnojiva (koja nastaju na industrijski način; najčešće kemijskom obradom sirovih fosfata)

Prirodna fosforna gnojiva, u pravilu sadrže manje koncentracije fosfora te su to uglavno teško topivi, i biljci pristupačni oblici, dok je kod umjetnih fosfornih gnojiva, koncentracija fosfora značajno veća i topivost odnosno raspoloživost fosfora u tlu, značajno bolja.

Prema agregatnom stanju, fosforna gnojiva mogu biti:

  • Kruta gnojiva (sitno mljevena, drobljena ili granulirana)
  • Tekuća gnojiva

Tekuća gnojiva mogu biti prave otopine ili suspenzije. Otopina je gnojivo u tekućem obliku, koji ne sadrži čestice u krutoj fazi (soli koje se potpuno otapaju u vodi). Suspenzija je dvofazno gnojivo, gdje su krute čestice (vrlo sitne veličine) suspendirane (raspršene) u tekućoj fazi.

Prema porijeklu, fosforna gnojiva mogu biti:

  • Organska fosforna gnojiva
  • Mineralna (anorganska) gnojiva
  • Organsko-mineralna fosforna gnojiva
  • MIkrobiološka gnojiva (ne sadrže fosfor u mineralnom obliku, već se radi o proizvodima na bazi bakterija koje povećavaju frakciju dostupno/topivog fosfora u tlu)

Organsko-minerana fosforna gnojiva su najčešće fizičke mješavine organske tvari različitog porijekla (stajski gnoj, mesno brašno, koštano brašno, huminske kiseline i slično) i mineralnog oblika fosfora (mekani sirovi fosfati ili superfosfati).

Prema vremenu primjene, fosforna gnojiva se dijele na:

  • Osnovna fosforna gnojiva (koriste se u osnovnoj gnojidbi poljoprivrednih kultura)
  • Startna fosforna gnojiva (posebno formulirana, mikrogranulirana fosforna gnojiva, koje se koriste u sjetvi/presađivanju poljoprivrednih kultura)
  • Fosforna gnojiva za prihranu (folijarna ili vodotopiva fosforna gnojiva)
Fosforna gnojiva se najviše primjenjuju u osnovnoj obradi tla ili kod jesenske gnojidbe drvenastih kultura

Podjela mineralnih fosfornih gnojiva

Osnovna podjela mineranih fosfornih gnojiva, o kojima će u ovom članku biti riječi, je podjela prema sadržaju primarnih hraniva ili elementa, pa se stoga dijele na:

  • POJEDINAČNA FOSFORNA GNOJIVA
  • SLOŽENA (dvojna NP ili PK gnojiva i trojna NPK gnojiva)

Pojedinačna fosforna gnojiva ima deklarirani samo udio fosfora, za koji je i zakonom propisan minimalni udio hraniva (fosfora). Složena gnojiva sadrže najmanje dva odnosno tri hraniva elementa, a dobivaju se kemijskim putem ili mješanjem, ili kombinacijom ova dva postupka. Kod trojnih gnojiva (NPK) minimlani zbrojni maseni postotak hraniva mora biti 20%, uz minimalnu količinu dušika (N) 3%, a fosfora (P2O5) ili kalija (K2O) 5%. Dvojna gnojiva moraju imati minimalno zbrojno 18% hraniva, uz minimlano 5% fosfora (P2O5).

Složena gnojiva se dalje dijele prema sastavu ili načinu proizvodnje na kompleksna ili mješana gnojiva. KOMPLEKSNO gnojivo proizvodi se kemijskom reakcijom uz otapanje ili granulaciju primarnih hraniva. U krutom stanju svaka granula sadrži sva hraniva u njihovom deklariranom udjelu hraniva u gnojivu. MIJEŠANO gnojivo, proizvodi se postupkom fizčkog (suhog) mješanja nekoliko gnojiva bez međusobne kemijske reakcije.

Topivost fosfora u mineralnim gnojivima

Topivost fosfora u mineralnim gnojivima važan je tehnološki parametar kod izbora gnojiva za gnojidbu a isto tako, značajno utječe i na trošak proizvodnje fosfornih gnojiva i na prodajnu cijenu.

Prema topivosti, postoje četiri (4) kategorije topivosti fosfornih mineranih gnojiva:

  • Fosfor topiv u vodi (vodotopivi fosfor)
  • Fosfor topiv u neutralnim i lužnatim solima (neutralni i lužnati amonij-citrat)
  • Fosfor topiv u slabim kiselinama, tj. u 2%-tnoj limunskoj kiselini (citrotopivi fosfor) ili u 2%-tnoj mravljoj kiselini
  • Fosfor topiv u mineralnim kiselinama

Vodotopivi fosfor je primarni fosfat ili dihdrogenfosfatni anion (H2PO4). Fosfor topiv u 2%-tnoj limunskoj kiselini je sekundarni fosfat ili hidrogenfosfatni anion (HPO42-), a ostali su oblici teže topivi, tj. topivi u mineralnim kiselinama (sumpornoj kiselini). Vodotopivi fosfor otapanjem granula gnojiva prelazi u vodenu fazu tla, ali značajni udio prealzi u manje topive oblike ili čak uslijed prevelike kiselosti tla (niske pH vrijednosti) ulazi u procese kemijske fiksacije sa kationima željeza (Fe), mangana (Mn) i aluminija (Al). Stoga je neučinkovito gnojidbom unostiti velike količine vodotopivih fosfata u kisela tla. Fosfati topivi u 2%-tnoj limunskoj kiselini, su manje topivosti, te je za njihovu raspoloživost povoljnija slabokisela pH rekacija tla. Teško topivi fosfati, tj. fosfati topivi u mineralnim kiselinama, biljkama su u tom obliku neraspoloživi, ali se ipak koriste isključivo kao sporodjelujuće gnojivo na kiselim tlima. Pri tome je kiselost tla neophodna za otapanje fosfora iz minerala u kojima se nalazi teško topivi oblik fosfora.

Fosfor je važan element u gnojidbi za postizanje visokih prinosa u intenzivnom uzgoju drvenastih kultura

U mineralnim se gnojivima deklarira UKUPNI UDIO FOSFORA te, ovisno o topivosti fosfora, udio VODOTOPIVOG i/ili FOSFORA TOPIVOG U 2%-tnoj LIMUNSKOJ KISELINI. Primjerice, 16% superfosfat, sadrži 16% P2O5 (ukupni udio fosfora), a najmanje 93% fosfora (P2O5) je topivo u vodi.


Pročitajte i ostale stručne članke na temu gnojidbe fosforom:


Autor članka: 
dr.sc. David Gluhić, dipl.ing.agronomije
Autor velikog broja članaka na temu gnojidbe poljoprivrednih kultura. Zaljubljenik u poljoprivrednu proizvodnju još od malih nogu. Nepresušni izvor savjeta kako pravilnom gnojidbom ostvariti veći i bolji prinos.
Kontakt (mob.): 098/435-129
e-mail: david.gluhic@agroexpert.hr